गणेश पुमा राई चिन्तन  
रचनाकाल: २०५३ माघ १३ गते  

ती आँखाबाट दुईथोपा आँसु नखसाई दिनु है
जब म लामो यात्रा लिएर जादैछु परदेश है ।
आँसुुका थोपा झरेर नदी भएर बग्दछन्
अबिरल चाल्ने पाईला मेरो आएर छेक्दछन् ।।

चन्द्रमा जस्तो त्यो तिम्रो मुहार राख्नेछु मुटुमा
राईफलको गोली जस्तो त्यो बोली छाप्नेछु मुटुमा ।
शत्रुको तातो गोलीले साँचे आउनेछु फर्केर
जन्मेको भुमि हुर्केको गाउँ र तिमीलाई सम्झेर ।।

मरेछु भने दुखिया मलाई सम्झेर नरुनु
दुईआँखाबाट झारेर आसु परेली नधुनु ।
जिउदोमा मेरो जीबनसाथी राईफल हुनेछ
मरण पछि यो लासमथि माटो नै हुनेछ ।।

भारतीय सेना गोर्खा रेजिमेन्ट फाइल फोटो

• गणेश पुमा राई चिन्तन 

उहिले त राम्रो मान्थ्यौं विद्या भन्दा खेती
धाइरन्थ्यो साँझ बिहान आफनै गाउवेशी
पढीगुनी के काम भन्थ्यौं हलो जोती माम
आजभोलि पढन पायौं छुनु पर्छ घाम ।

सबैलाई चाहियो अब राम्रो थात बास
गर्छौ सबै ठूलाठालु कसले देला गास
मिठो खाने मनमा हुन्छ कर्म गर्ने मन छैन
गर्ने बेला मजा गर्छौ खाने बेला केहि छैन ।

लाज भयो हामीलाई आफनै डोको बोक्न
पढेपछि हुन्न भन्छौं आफै बारी जोत्न
मिठो खाने राम्रो लाउने सबै जनाको मनमा
सुखी बन्ने लालसाले जानु पर्ला कि वनमा ।

• राजा पुनियानी 

 १.
गरिबीको मोसो पोतिदिनु सिवाय
त्यो दिन पेट्रोलले अरू क्यै हानि गर्ने होइन

जुन दिन अर्को तेलको कुवा खोजिनिकाल्नेको अनुहार अँध्यारो हुन्छ
जुन दिन जनताको उपयोगको लागि जीवन
तिम्रो मुटुमै घुस्छ तिम्रो हंसबाट अझ्झै बेसी तेल निकाल्न

खासमा यो तेलले खाएको कसम हो
साँचो कसम

२.
भनिएको थियो – यतै घरबार बसाउनू
तर तिमीहरूमध्ये कोही कोही सबै सबैका दुश्मन हौ
त्यसैले अहिले नै यो ठाउँ छाड़िहाल

नदीको पिँधबाट आफैलाई हेर्नू
माथिल्तिर हुनेले फेदमा बस्नेलाई दयादान गर्नुपर्ने हो
विस्थापित असहाय छ
तेल बजारमा बिक्री नहुने खुनजस्तै

३.
मलाई माफ गरिदेऊ
तिम्रो लागि अझ धेरै आँसु झार्न सकिनँ
तिम्रो नाम झझल्कोमा पुकार्न सकिनँ
मैले मेरो अनुहार तिम्रो अङ्गालोको न्यानोतिर फर्काएँ
मैले कुनै प्रेम भेटिनँ तर तिमीलाई
केवल तिमीलाई पाएँ
र म तिम्रो पहिलो चाहनेवाला हुँ

४.
ए रात
तिमीसँग समयको अनुभव छैन
तिमीसँग बर्खा पनि छैन
जसले पखाल्न सकोस् तिम्रो अतीतको भग्नावशेष
जसले तिमीलाई मुक्त गर्नु सकोस् त्यसबाट
जसलाई तिमीले धर्मपरायणता भनेको थियौ

र मुटुबाट
जुन लायक छ
प्रेमको खेलको र तिम्रो अश्लीलताको चिरफारको
त्यो थिलथिले धर्मबाट
त्यो झूटो ताञ्जीलबाट
ती भगवानबाट जसले उहिल्यै आफ्नो इज्जत गुमाइसकेका छन्

५.
अचेल तिमी पहिलेभन्दा बढ़ी डकार्न थालेका छौ
जस्तो कि ग्राहक लोभ्याउन
रसिलो बोली र मादक नर्तक प्रयोग गर्छ बारले

डिजेको गीति तालसँगै तिमी आफ्नो भ्रमको बयान गर्छौ
र प्रशंसा गर्छौ ती जिउहरूको
जो झुलिरहेका छन् निर्वासनको गीतमा

६.
हिँड़्ने
या यताउति हल्लिने
या रूनेसम्म हक छैन यद्यपि ऊसित
उसको आत्माको खिड़्की खोल्ने कुनै अधिकार ऊसँग छैन
अथवा उसको हावा, रद्दी र आँसु ताजा गर्ने

तिमी पनि त कस्तो भुल्छौ अनि
कि तिमी रोटीको एउटा टुक्रा हौ

७.
निर्वासनको दिन
नाङ्गै उभिन्छन् उनीहरू
जबकि तिमी पाइपको मैला पानीमा खाली खुट्टै पौड़िन्छौ

यो खुट्टाको लागि स्वस्थकर हुनसक्ला
तर धर्तीको लागि होइन

८.
भविष्यवेत्ताहरू रिटायर भए
सो तिम्रा आफन्तहरू आउने बाटो कुर्न छाड़िदेऊ

तिम्रो लागि
दैनिक रिपोर्ट बनाउँछन् सुराकीहरू
र मोटो तनाखा थाप्छन्

एउटा इज्जतको जीवन बाँच्न
कत्ति महत्त्वपूर्ण छ पैसा

९.
मेरा बाजे हरेक दिन नाङ्गै उभिन्छन्

देशनिकाला नभई
दैविक सृष्टि नभई

मेरो आकारमा कुनै दैविक छुवाइबिना नै
म पुनर्जीवित भएको छु
म यो पृथ्वीमा नर्कको अनुभव भएर छु

पृथ्वी त आखिर
रेफ्युजीहरूको लागि बनाइएको नर्क न हो

१०.
तिम्रो मूक खुन बोल्ने छैन
जबसम्म तिमी मृत्युमा गौरव प्राप्त गर्नेछैनौ
जबसम्म तिम्रो आत्मालाई मूर्खहरूको हातमा सुम्पिएको
गुप्ती घोषणा गरिरहनेछौ

तिम्रो आत्मा गुमाउनुले निक्कै खर्चिने छ समय
तेलको आँसु रोएका तिम्रा आँखालाई
फकाउन लागेको समयभन्दा धेरै ।

(सन् २००८-मा दर त-फरबी, बेरुइतद्वारा प्रकाशित फयादको कविता किताब ‘इन्स्ट्रक्शन्स विदिन’-बाट। यो किताब सउदी अरबमा प्रतिबन्धित छ। अरबीबाट अङ्रेजी अनुवाद मोना करीम। नेपाली अनुवाद– राजा पुनियानी)

सौजन्य: इसमता

• गणेश पुमा चिन्तन 

म हुँ एउटा नेपाली समाजमा बाँच्दछु
नामै मेरो पौरखी परिश्रम गर्दछु ।

बिहानीको मिर्मिरेमा घामको न्यानो किरण
पसिनामा डुबाउँछु परिश्रमी जीवन ।

कोइली गाउने हरियाली मयुर नाच्ने वन
हरियाली बसन्तमा रमाउने यो मन ।

झयाउरे गाउदै धाउँदछु सधैभरि वनपाखा
रमाइलो लाग्छ है हिउचुलीको काख ।

गाउको माया राख्दछु छाती भित्र मुटुमा
रगत अनि पसिना भिजाउछु यै माटोमा ।

देशको लागि आइपरे बलिदान दिनुछ
आखिर जीवन अन्त्य पछि यै माटोमा मिल्नु छ ।

• अम्बीहँ दुङ्भ्वोछा किराँत 

किरात राईको छोरो म
म हुँ किराती
नाम सोधे म भन्छु
राम राधा र कृष्ण जी
यलम्वरका संतान हुँ म
महुँ किराती

फोटो: कोयुरोहित ब्लग

जितेगस्ती देखि यता
नाममै विपत्ती
नव शिशु आउने दिनै
पण्डित निम्तो हुन्छ
किरात नाम कसरि राखोस्
हिन्दु पात्रों बोल्छ
हैखामा र निनामाले
छक्क परि हेर्छन्
ती शिशुका आमा बाबा
मक्ख परि पो बस्छन्
लेख्छु बोल्छु बुझ्छु खस
पढ्छु उस्तै गरि
मातृभाषा जान्दिन म
अफ्सोस मन भरि
साकेला नाँच्न जान्दिन म
तीजमा रसम भिज्यो
उफ्री उफ्री पोहोर नाँच्दा
तिलहरि नै भूँइमा खस्यो

कवि

सेवा सेमुना बुझ्दिन म
सेवांमी पो भन्छु
किरात राई त भन्छु मात्रै
भक्ते एन्जल मान्छु
किरात राईको छोरो म
म हुँ किराती
नाम सोधे म भन्छु
राम राधा र कृष्ण जी
हे किरात !
म को हुँ?
अस्तु:

• गणेश पुमा चिन्तन 

बिहानी झुल्के घामैले उज्यालो ज्योति छरेर
चन्द्रमा छुने प्रण गरौ लौ हातेमालो गरेर ।

शिरको फेटा हिमाल पाउको जुता तराई हेर
पहाडको माया कति छ देखाउछौ छाती चिरेर ।
गुराँशको लाली साथैमा नक्कली लाली चाहिन्न
सुन्दर दृष्य आखैमा ब्यर्थको सिंगार चाहिन्न ।

पहाडी छाँगा झरना क्या राम्रो झर्छ झरर
गाउँबेसी पाखैमा चिसोपन क्या मिठो हावा सरर ।
धानको बाला क्या राम्रो खेतैको आलीमा झुलेको
सायपत्री फूल क्या राम्रो आगनको डिलैैमा फुलेको ।

हात छ आफनै बलियो अरुको सार चाहिन्न
खुटा छ आफनै दरिलो अरुको भर चाहिन्न ।
मिठो छ आफनै संगित अरुको धुन चाहिन्न
नाच्ने छौ आफनै तालमा अरुको नक्कल चाहिन्न ।

• सरण राई

ब्यस्त सडकको एउटा कुनामा एकजना महिला काखमा नानी राखेर  ओहोरदोहोर गर्ने मानिसहरूसँग भीख मागीरहेकी छे । कसैकसैले मात्र उसलाई ध्यान दिन्छन् । तर म भने उसको दीन दरिद्र अवस्थाले द्रवित भएर सोध्छु— “बैनी, नानी रोइरहेको छ । दुध खुवाए हुँदैँन ?”
— “यो काखको नानी मेरो लोग्ने हो । हामी लोग्ने स्वास्नी यहाँबाट हजारौँ किलोमिटर टाढा हिमालयको फेदिमा बस्थ्यो । खेती किसानीका साथ भेडा पालन हाम्रो पेसा थियो । त्यहा  हामीले पचास वर्षभन्दा बढि सँगसँगै बसेर छोराछोरीहरू हुर्कायौँ । ठूला भएपछि छोराछोरीहरू गुडबाट उडेको बचेराझैँ टाढा गए । कहाँ गए ? फर्केर आएका छैनन् ।”

नामै मेरो पौरखी परिश्रम गर्दछु ।

बिहानीको मिर्मिरेमा घामको न्यानो किरण
पसिनामा डुबाउछु परिश्रमी जीवन ।

कोइली गाउने हरियाली मयुर नाच्ने बन
हरियाली बसन्तमा रमाउने यो मन ।

झ्याउरे गाउदै धाउदछु सधैभरि बनपाखा
रमाइलो लाग्छ है हिउचुलीको काख ।

गाउको माया राख्दछु छाती भित्र मुटुमा
रगत अनि पसिनालार्इ भिजाउछु यै माटोमा ।

देशको खातिर आफुले बलिदान दिनु छ
आखिर जीवन अन्त्य पछि यै माटोमा मिल्नु छ ।

गणेश पुमा राई चिन्तन
रचनाकाल:  २०५३ पौष ६ गते शनिबार

• अज्ञात ऋषि राई 

कहाँ छौ ? कतिवेला आईपुग्छौ ?
आफ्नो ख्याल गर्नु, तारन्तार मोवाईलको
ईनबक्स भरिन्दै छन् ।
एउटा कठाङ्ग्रिएको हातले स्क्रिन टच गर्न पनि नमिल्ने
बिना रिप्लाई कसै–कसैलाई तड्पाएर ।
म आईरहेको छु, स्कर्टिङ्ग पर्खिएर ।
कसैका आफन्तहरु अस्पत्तालमा
अन्तिम घडीमा छन् ।
कसैको उडान छुट्नै लाग्या छ ।
कसैको लगन टुट्नै लाग्या छ ।
जीवनदेखि भौतारिएकाहरु पनि हतारमा छन् ।
व्यग्र प्रतिक्षामा क्षितिजतिर फर्किएर ।
म आईरहेको छु, स्कर्टिङ्ग पर्खिएर ।
अगाडी तारजाली, अनि प्ल्पाष्टिक
सिट बेल्ट होईन, हेलमेट लगाएर
कतिखेर भाग्नु पर्ने बाटो हेरिरहेको
ड्राईभरलाई के भन्नु छ र ।
आपैmले कतिबेला छतबाट हाम फाल्नु पर्ने हो ।
स्ट्याण्ड पोजिसनमा रेडी भएर ।
म आईरहेको छु, स्कर्टिङ्ग पर्खिएर ।
अगाडी परसम्म, थुप्रै यात्रुबाहक
अनि केही मालबाहक,
सवारीसाधनका पिलपिल बत्तीहरु
त्यस्तै पछाडी पनि अनगिन्ति छन् ।
बाक्लो हुस्सु अनि चिसो रातमा
धुमिल छाँया मात्र देखिन्छन् ।
केही रातो साईरन भएका निलो गाडीहरु
अगाडी पछाडी राखेर ।
त्यहि वीचको छतामा चिसो डण्डी समाएर ।
म आईरहेको छु, स्कर्टिङ्ग पर्खिएर ।।

१६ मंसीर, बुधबार २०७२
कटारी– ६, च्याँगा,  उदयपुर ।

• गणेश पुमा चिन्तन

चेली:      फूलको माला दाजुलाई प्रेमको माला हामीलाई
माईती:    भाइटिका देउ हामीलाई खुसीको भाव बैनीलाई

चेली:     दाजुको हासो लिएर वैनीको मान आजलाई
           सायपत्री फूल फुलेर जीवन मिल्ने हामीलाई
माइती:   बैनीको मान हामीलाई दाजुको माया तिमीलाई
            बैनीको जीवन सुनौलो सबैको हासो जगाई

चेली.    मुस्कान पाए दाजुको जीवन मिठो बन्नेछ
          भोलिको लागि बैनीको जीवन फूल बन्नेछ
माइती:   लेकले राख्यौ सिरैमा हिमाल बोल्यो भिरैमा
           मुस्कान हामी दाजुको बैनीको राम्रो सिरैमा
चेली:     फूलको माला दाजुलाई
माइती:   भाइटिका देउ हामीलाई

रचनाकाल: २०५६ भदौ ११ ।

• किशोर पुमा राई 'संकल्प भावुक'

चोट मात्र देख्छु सँधै हतियारलाई देख्दिन
खुसी देख्छु सानो संसार ठूलोलाई देख्दिन ।

चलाउछु कलम सँधै मजदुरको पक्षमा
शोसक र सामन्तीको पक्षमा लेख लेख्दिन ।

धेरै भए ठगिखाने कति लेख्नु कथा
लेख्दा लेख्दै थकाइ लागे बिसाउछु एकछिन ।

बाध्यताले प्रदेशमा रहरले होइन
श्रम मात्र बेच्छु म नेपालीपन बेच्दिन ।

दिप्लुङ–४, पुमा चोक, खोटाङ
हाल, मलेसिया ।

फोटो: मिना पुमाको फेसबुक । भिडियो: स्कूले जीवन

• गणेश पुमा राई चिन्तन । 

एक उफ्राईमै आकाश चुम्न सकिने भए
एक बल्ढ्याङ्मै सागर पुगिने भए
म त कति पटक आकाश चुमिसक्थें
अनि कति कति पटक सागर पुगिसक्थें
तर उन्नति त्यति सजिलो रैनछ
आकाश चुम्न अनि सागर पुग्न
सयौं प्रयास गर्नु पर्ने रहेछ
कैयौं प्रयास असफल हुँदा
पुर्पुरोमा हात राखेर
रुदै बस्न मन लाग्दा पनि
दाम्लोमा ‘सचवारी’ बाँध्ने रहर बढ्दा पनि
मनले मनलाई बाँध्नुपर्ने
कति कठोर प्रहरसँग जित्नु पर्ने रहेछ
अनि पो, अविरल, निरन्तर प्रयासले
पारुहाङ पनि खुसी हुँदाहुन्,
र एक दिन
अनन्त प्रयासको मीठो फल
रंग, रस, श्रृंगार सबै मिसाएर
अँजुलीभरि उनै सृष्टिकर्ताले
पस्काइ दिदा रहेछन्
अनि,
यो पलको अनुभूतिमा लाग्छ
संसार सुन्दर छ, अनि रमाइलो छ
बाँच्नु पर्छ धेरै धेरै बर्ष
र लाग्छ
दुःखीको पनि दुःख भाग्छ
अबिरल, निरन्तर मेहनतले
अनि सुखीको पनि सुख भाग्छ
अल्छी, हेलचेक्याई र घमण्डले
त्यसैले हजुर
तपाईं अगाडि बढ्नुस् सुमार्गमा निरन्तर
हजारौं छन् तपाईलाई साथ दिने
साथमा म पनि त छु ज्युदै
हरपल हरक्षण साथ दिने ।।

रचनाकालः २०६९ फागुन

हिउँ फुलेको डाँडाकाडा सबको नजर लाग्छ अरे
जुन खुलेको आकाशमा सबको अधर खुल्छ अरे ।

त्यै फुलेको डाडाकाडा कालो बादल छोप्छ भने
जुन खुलेको आकाशमा अन्धकारले छोप्छ भने
खोइ कसले नजर लाउने कालो बादल छोप्ने डाँडा
खोइ कसको अधर खुल्ने अँध्यारोले छोप्ने बेला ।

फोहर बन्छ मान्छेबाट मान्छेलाई नै हानी गर्छ
उजाड जंगल मान्छेबाट मान्छेलाई नै नोक्सान गर्छ
फोहर बढे रोग बढ्छ जताततै सफा राखौं
उजाड बने डाडाकाडा आयु घट्छ जानी राखौं ।

त्यसैले त सबैतिर सफा, सुन्दर, स्वच्छ राखौं
मानववस्ती डाडाकाडा सबैतिर रूख रोपौं
पर्यावरण बचाई राखौं मान्छे सबै स्वस्थ बन्छ
हिमालको हिउँ जस्तै हाम्रो जीवन सङ्लो बन्छ ।

हिउँ फुलेको डाँडाकाडा सबको नजर लाग्छ अरे
जुन खुलेको आकाशमा सबको अधर खुल्छ अरे ।