‘ओम नन्दलाई दरबार, प्रपन्नाचार्य र पद्मसुन्दर लावतीले चलाएको हो । माओवादी आन्दोलनको बेला ओम नन्द धर्मगुरु हो, कहीँ रोकतोक नलाउनू भनी राजपरिषद स्थायी समितिका सभापति, प्रधानमन्त्री र मन्त्रीहरुले नै कागजात दिएका थिए । उनी त्योबेला तत्कालिन शाही सेनाको सुराकीसमेत बनेका थिए ।’

‘ओम नन्दलाई किरातीहरुको धर्म, संस्कृति, परम्परालाई बिनाश गर्न राज्यले नै परिचालन गरेको हो । अरुलाई परिचालन गर्दा साम्प्रदायिक देखिने भएकाले राईको विरुद्ध राईलाई नै परिचालन गरेको हो ।’

ओम नन्दले ‘किरात धर्म’ संकुचित भएको भन्दै विश्वसामु पुग्नका लागि ‘हेभेन्ली पाथ’लाई अंगीकार गर्नुपर्ने प्रस्ताव पेश गरेपछि उनलाई आयोजकले अधिवेशन हलबाटै गलहत्याएर निष्कासन गरेको थियो ।

हेभेन्ली पाथको नाममा आर्थिक संकलन गरी ललितपुरस्थित इमाडोलमा व्यक्तिको नाममा करिब १७ रोपनी जग्गासमेत खरिद गरिएको पाथको गोप्य स्रोतले जानकारी दिएको छ । तर, ओम नन्दका यसप्रकारको कर्तुत थाहा पाउनेहरु पहिलेबाटै हेभेन्ली पाथलाई त्याग्दै आएका छन् भने अहिले उनका अनुयायीहरु उल्लेख्य मात्रामा घटिरहेको बताइन्छ ।

ओम नन्दका सहयोगीहरु पुरुष नभएर अविवाहित महिला हुनुपर्ने प्रावधान रहेको छ । उनलाई साँझ–बिहान कन्याहरुले शरीरमा तेल लगाएर मसाज गर्नुका साथै उनी नुहाउँदा होस् या अन्य समयमा होस्, कन्याहरुले नै कपडा फेरिदिनुपर्ने त्यहाँको प्रावधान रहेको छ ।

मातृभाषा त्याग्नेहरुले किन गर्वसाथ भन्दछन्, ‘हाम्रा बालबच्चालाई त मातृभाषा नै आउँदैन !’ 

साम्राज्यवादले सबैभन्दा पहिला सांस्कृतिक धरातलमा आक्रमण गर्ने गर्दछ । उसले अन्य भाषालाई अवमूल्यन गर्न थाल्दछ । स्थानीय जनताले बोल्ने भाषालाई हीन भाषा भन्ने गर्दछ ।

जतिबेला पनि कुनै महादेशको पीडाको बयान गरिन्छ भने कुनै पनि सच्चा लेखकले आफ्नो मातृभाषामा जति तीव्रता र तीक्ष्णताका साथ आफ्नो कुरा भन्न सक्तछ, त्यसरी अन्य भाषामा भन्न कदापि सक्तैन ।

औपनिवेशिकताले आक्रान्त सांस्कृतिक पक्षहरुका लागि मातृभाषाको आवश्यकता हुँदा पनि हुँदैन । तिनले आफ्ना लागि त्यस्तो भाषाको चयन गर्दछन्, जुन भाषाले उनीहरुको वर्गको प्रतिनिधित्व गर्दछ । यस्तो समाजमा मातृभाषा बोल्ने बालबच्चाले समेत दण्ड पाउँदछन् ।

• पुष्प चित्रकार। 

“मुना–मदन” रच्नुभन्दा एक शताब्दीअगाडि रचिएको नेपालको साहित्याकाशमा देखिने “जि वया ला लछि मदुनि” गीतिकाव्य र भर्खर ३४–३५ वर्ष मात्र पुगेका “मुना–मदन” खण्डकाव्यको विश्लेषणात्मक अध्ययन गरेको खण्डमा “मुना–मदन”जस्तो काव्य नेपालको साहित्यकाशमा धेरै रचिएको थियो भन्ने स्पष्ट आउँछ । र, यिनै लोकप्रिय कृतिहरुको आधारमा धेरै वर्षपछि “मुना–मदन” रचिएको हो भन्ने किटान समेत गर्न सकिन्छ ।

“मुना–मदन” र “जि वया लछि मदुनि” काव्यमा कथा मात्र होइन, प्रस्तुतीकरण समेत उस्तै देखिन्छ । दुवै काव्यको वियोगान्तमा मात्र नभई शुरुआतमा समेत एकै किसिमको दृश्य हुने, नायक तिब्बतमै चाँडै फर्कन्छु भन्ने आश्वासन दिने जस्ता क्षण दुरुस्त उस्तै छन् । यति मात्र नभई कथामा मुख्य पात्रहरुको पनि एकै किसिमले चित्रण गरिएको छ, विधवा सासू, बेरोजगार नायक, यौवनले कलकलाएकी नायिका, दुष्ट साथी आदि दुवै काव्यमा उस्तै छन् ।

चालीस दिनमा ल्हासा पुगी पैसा कमाउनु भनेको सम्भवको कुरा होइन, तर मुनालाई फकाउनका लागि मात्र भनेको हुनाले मदनलाई तिब्बतमा हैजा लागेको कुरा बालकृष्ण समले ‘मुकुन्द इन्दिरा’मा उल्लेख गरेको ‘ऐंसेलुको रुख’जस्तै हास्यास्पद छ ।

कुनै पनि साहित्यकारले रचना गर्दा कल्पनामा मात्र उड्न खोज्दा स्वाभाविकताबाट हुत्तिएर जीवनको वास्तविकताबाट टाढिनसक्छ भने लेखक गरिमामा समेत धक्का पुर्‍याइदिन्छ । “मुुना–मदन” काव्यमा चालीस दिनभित्र कमाएर ल्याउने कुरा र “हैजा”को घटनाले काव्यको स्वाभाविकतामा ठेस पुर्‍याएको छ ।

के महाकवि लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाले पनि “मुना–मदन” खण्डकाव्य रच्नमा नेपालभाषाको प्राचीन काव्य “जि वया ला लछि मदुनि” बाट प्रेरणा पाएको होइन होला त ? यो सोचनीय विषय हो । पाश्चात्य साहित्यको प्रभाव समेत उतिबेलाको नेपालको साहित्यमा नेपालकै अरु भाषाको प्रभाव पनि पर्न सक्नु कुनै आश्चर्य र अनौठो होइन ।

यहाँनेर कविवर माधवप्रसाद घिमिरेले आफ्नो सफल “राज–राजेश्वरी” खण्डकाव्य नेपालभाषाको प्राचीन काव्य “महारानी विद्यालक्ष्मी विदेशन थेंके हल” बाट प्रभावित भएर लेखेको भन्ने कुरा राज–राजेश्वरीको भूमिकामा उल्लेख गरिएको प्रसंग मननीय हुन्छ । के महाकवि लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाले पनि “मुना–मदन” खण्डकाव्य रच्नमा नेपालभाषाको प्राचीन काव्य “जि वया ला लछि मदुनि” बाट प्रेरणा पाएको होइन होला त ? यो सोचनीय विषय हो । पाश्चात्य साहित्यको प्रभाव समेत उतिबेलाको नेपालको साहित्यमा नेपालकै अरु भाषाको प्रभाव पनि पर्न सक्नु कुनै आश्चर्य र अनौठो होइन ।

• विद्या राई, घोरेटार । 

ऐतिहासिक तथा पुरातात्विक तवरले छुट्टै अस्तित्व बोकेको संखामचुलीमुनिको सयबृक्ष नजिकैको गुफामा तपस्वीको रुपमा पौष २७ गतेबाट बस्दै आएको बताउने उनीहरुलाई संखामडाँडामा सुरुङ खनिएको पाएपछि स्थानीयले नियन्त्रणमा लिएको हो । उनीहरु बस्न थालेदेखी संखाममा सुरुङ खनिएको पाएकाले सार्वजानिक स्थल अतिक्रमण तथा पुरातात्विक सम्पदाको उत्खननको आशंकामा स्थानीयले सोधपुछका लागि नियन्त्रणमा लिएको हो ।

• गणेशकुमार राई । 

तस्वीर : गणेशकुमार राई

• गणेश पुमा चिन्तन 

• भोगीराज चाम्लिङ 

मुदुममा नियामा/निवामा